Mwanga wa Lugha ni jarida la Idara ya Kiswahili na lugha nyingine za Kiafrika katika Chuo Kikuu cha Moi, Eldoret-Kenya. Jarida hili huchapisha makala za lugha, isimu na fasihi. Aidha, jarida hili huchapishwa mara mbili kwa mwaka, yaani Aprili na Septemba. jaridalamwangawalugha@mu.ac.ke na jaridalamwangawalugha@gmail.com .
Usawiri wa Masuala Mbalimbali ya Kiuhalisia-Hakiki katika Riwaya za 'Kichwamaji' na 'Dunia Uwanja wa Fujo' za Euphrase Kezilahabi
Uhalisia-hakiki ni mtindo wa uandishi ambao mwandishi hushambulia maovu ya jamii bila kuogopa. Katika mtindo huu, mwandishi huchambua maovu yaliyopo kwenye jamii na kuyaweka wazi bila kificho. Hata hivyo, ni waandishi wachache wenye uthubutu huo hasa kama maovu hayo yanawahusu wenye mamlaka moja kwa moja. Makala haya yamechunguza masuala yaliyosawiriwa kiuhalisia hakiki katika riwaya za Kichwamaji na Dunia Uwanja wa Fujo zilizoandikwa na Euphrase Kezilahabi mwaka 1974 na 1975 mtawalia. Data za utafiti zilikusanywa kwa kutumia mbinu ya usomaji makini wa matini teule. Katika kudhihirisha masuala hayo tuliongozwa na Nadharia ya Uhalisia kwa kujikita katika Mkabala wake wa Uhalisia Hakiki. Mkabala huu umejengeka katika wazo kuwa, waandishi wa kiuhalisia hakiki hawaishii tu kusawiri hali kama ilivyo katika jamii, bali huchambua, hukosoa na kusaili hali hizo yameonesha kwamba, masuala ya kiuhalisia hakiki yanayodhihirika kwenye riwaya hizo ni kifo, uwepo wa Mungu, maana ya maisha, uhuru wa mwandamu, na ukahaba.
Changamoto katika Kutafsiri Matini za Kisayansi
Makala haya yanajadili kuhusu changamoto zinazojitokeza wakati wa kutafsiri matini za kisayansi na mbinu za kukabiliana na changamoto hizo. Tafsiri ya matini za kisayansi, kwa mujibu wa Ghazala (1995), inahusu kufasiri maneno, hasa katika uga wa sayansi na tekinolojia wa aina zote, kutoka lugha moja kwenda lugha nyingine. Kutokana na maendeleo ya sayansi na tekinolojia, ni dhahiri kwamba tafsiri katika uga huu haiwezi kuepukika. Hata hivyo, kwa mujibu wa Mwansoko na wenzake (2006), tafsiri ya kisayansi ni miongoni mwa tafsiri ngumu kulinganisha na tafsiri nyingine. Kwa hivyo, makala haya yamechunguza changamoto zinazosababisha ugumu huo na namna ya kukabiliana nao. Data za utafiti zimepatikana kwa njia ya dodoso na kuchanganuliwa kwa kuongozwa na Nadharia ya Aina ya Matini iliyoasisiwa na Reiss miaka ya 1970. Aidha, matokeo ya utafiti yamebaini kwamba changamoto za kutafsiri matini za kisayansi zinasababishwa na mambo yafuatayo: uvumbuzi wa kisayansi, ugumu wa istilahi katika matini za kisayansi, kukosekana kwa visawe vya moja kwa moja katika lugha lengwa, uchache wa vifaa na ukubwa wa gharama za vifaa vya tafsiri na mfumuko wa istilahi mbalimbali zinazorejelea dhana moja. Kadhalika, utafiti umebaini kwamba zipo mbinu zinazoweza kutumika kukabiliana na changamoto hizo kama vile; uundaji wa maneno mapya, ufafanuzi, kununua vifaa bora vya tafsiri na wataalamu kukubaliana na kuchagua istilahi zinazofaa zaidi.
Tathmini ya Mfumo wa Swahilihub katika Ukuzaji wa Kiswahili Nchini Kenya
Swahilihub ni tovuti iliyozinduliwa katika mwaka wa 2012 kwa lengo la kukuza Kiswahili mtandaoni. Makala haya yalitokana na utafiti uliolenga kutathmini mradi wa Swahilihub katika ukuzaji Kiswahili. Ili kulifikia lengo hili, utafiti huu ulikusudia kubaini namna mfumo wa Swahilihub unavyochangia katika ukuzaji Kiswahili nchini Kenya. Mwelekeo mseto wa utafiti unaohusu matumizi ya mbinu za kimaelezo na kijarabati kwa pamoja ulitumika katika utafiti huu. Data ya utafiti huu ilikusanywa kwa kutumia uchanganuzi wa matini mtandaoni, mahojiano nyanjani pamoja na hojaji na mijadala miongoni mwa watumiaji wa Swahilihub katika baadhi ya vyuo vikuu nchini Kenya. Aidha utafiti huu ulitumia ARhefs na Similarweb ambavyo ni vifaa vya tathmini ya tovuti ili kutathmini viwango vya ukubalifu na ustahilifu wa Swahilihub miongoni mwa watumiaji wake. Data ya utafiti huu ilichanganuliwa kutokana na malengo ya utafiti na kuongozwa na mihimili ya Nadharia ya Msambao wa Uvumbuzi ya Rodgers (2003). Matokeo ya utafiti huu yaliwasilishwa kwa njia za maelezo, majedwali, picha, michoro na chati. Aidha utafiti huu ulizua tasnifu kuwa utanuzi wa teknolojia pamoja na ustawi wa Swahilihub ni nafasi nzuri ya uundaji wa dira ya ukuzaji endelevu wa lugha ya Kiswahili mtandaoni.
Matumizi ya Usambamba kama Nduni ya Kimtindo katika Kuibua Maudhui ya Dini katika Riwaya ya 'Paradiso'
Makala haya yanachunguza matumizi ya usambamba kama nduni ya kimtindo katika kuibua maudhui ya dini katika riwaya ya Paradiso. Tunachunguza miundo mbalimbali ya kiusambamba iliyotumika katika riwaya hiyo kuibua maudhui ya dini. Suala la dini ni la msingi katika jamii mbalimbali kwa vile dini imeshikamana na maisha ya kawaida ya wanajamii. Ndani ya mada ya jumla ya dini, riwaya hii inaangazia dhamira zinazoathiri jamii kama vile ufisadi na ujilimbikiziaji mali, ufungamano wa siasa na dini, pamoja na masuala ya kijinsia. Tulidondoa vifungu kutoka katika riwaya hiyo kwa mkono kwa sababu haipatikani kielektroniki. Data iliteuliwa kimaksudi kwa kulenga maudhui yanayohusu suala la dini. Katika ukusanyaji na uchambuzi wa data tumetumia Nadharia ya Uchimuzi. Orodha ya kategoria za kiisimu na kimtindo ya Leech na Short (2007) ilitumiwa kubainisha ngazi kuu za uchunguzi wa kimtindo. Matokeo ya utafiti huu yanaonyesha kwamba usambamba ni njia kuu aliyoitumia mwandishi kuibulia na kusisitizia maudhui kuhusu dini. Usambamba huu unajitokeza katika ngazi za virai na vishazi na unahusisha aina mbalimbali kama vile anafora, epifora, tanakuzi na mjalizo. Usambamba wa aina ya anafora ndio umedhihirika zaidi katika riwaya ya Paradiso. Makala haya yanapendekeza kwamba usambamba wa kisintaksia unafaa kuhusianishwa na usambamba wa kileksika katika kuzichambua kazi za kifasihi za Kiswahili kimtindo.
Uchunguzi wa Sababu za Mtumizi ya Lakabu za Wanafunzi katika Ufundishaji na Ujifunzaji wa Kiswahili kama Lugha ya Kigeni Nchini Tanzania
Miongoni mwa maeneo ambayo lakabu hutumika ni katika ufundishaji na ujifunzaji wa lugha ya kigeni. Tafiti mbalimbali zimefanyika kuhusu matumizi ya lakabu katika ufundishaji na ujifunzaji wa Lgn na kubainisha sababu mbalimbali za kutumia lakabu katika ufundishaji wa lugha kwa ujumla. Licha ya kubainisha sababu hizo, tafiti hizo ziliangazia lugha mbalimbali bila kuangazia sababu za matumizi ya lakabu za wanafunzi katika ufundishaji na ujifunzaji wa Lgn mahususi. Makala haya yameshughulikia sababu za matumizi ya lakabu za wanafunzi katika ufundishaji na ujifunzaji wa Kiswahili kama Lgn nchini Tanzania. Data za utafiti huu zimekusanywa kutoka kwa walimu 6 wanaofundisha Kiswahili kama Lgn na wanafunzi 15 kutoka katika vyuo/taasisi 03 nchini Tanzania ambazo ni Taasisi ya Kiswahili na Utamaduni (KIU), Chuo cha Maendeleo na Ushirikiano wa Kimataifa (MS TCDC) na Chuo Kikuu cha Taifa Zanzibar (SUZA). Data zimekusanywa kwa mbinu ya usaili na kuwasilishwa kimaudhui kisha zikatolewa maelezo yaliyoongozwa na Modeli ya Elimu ya Kijamii ya Robert C. Gardner, 2005. Sababu zilizobainika katika matokeo hayo ni pamoja na kuwapa wanafunzi utambulisho, kupata urahisi wa kuwakumbuka wanafunzi kwa lakabu zao, kuchochea motisha ya wanafunzi katika ujifunzaji wa Kiswahili kama Lgn, kurahisisha ufundishaji wa sarufi, kukidhi kipengele cha kiutamaduni, kuepuka makosa ya matamshi ya majina ya wanafunzi na kutumia lakabu kwa sababu tu ni utaratibu wa chuo/taasisi husika. Makala haya yanapendekeza kuwapa walimu mafunzo kuhusu matumizi ya lakabu ili watambue faida zake katika ufundishaji na ujifunzaji wa Kiswahili kama Lgn. Pia, wito unatolewa na makala haya kwa wataalamu wengine kuchunguza madhara ya kutumia lakabu zisizofaa katika ufundishaji na ujifunzaji wa Kiswahili kama lugha ya kigeni ili waweke bayana maarifa hayo.
Unmasking the Avian Symbols of Power, Wisdom and Discord in African Leadership
The paper analyses avian symbols of power, wisdom and dissension in African leadership delving into Adipo Sidang’s play; Parliament of Owls. The aim of this investigation is to discuss how African leadership has been adulterated symbolically anchored on a postcolonial approach. Adipo Sidang’ in his play he reveals African leadership discourse using avian symbolism to examine the complex roles of leadership, wisdom and discord within African governance. This study focuses on how different bird species such as; the owls, hornbills, parrots and grain-eaters, embody varied aspects of leadership and citizenship. Each of these birds offer insight into the tensions and responsibilities inherent in societal roles. The investigation was anchored on Postcolonial Theory. Two main tenets that guided the analysis are neocolonialism and poor leadership. The research was descriptive, explorative and qualitative in nature. Findings reveal a nuanced portrayal of leadership in conflict with ethical governance as well as a call for societal rebalance. This work will contribute to African literature especially to the canon of postcolonial studies.
Globalization has paved the way for trade, culture sharing, research, development, communication, innovation, and the spread of technology. But while these and other benefits of globalization are often analyzed, little attention is paid to its impact on mother languages. The UN estimates that more than 50 percent of the languages spoken across the globe will disappear by 2100. Africa, in particular, is in danger of losing 250 languages out of the 600 currently in decline on the continent. Globalization is responsible for much of this language endangerment as it creates economic, political, and social conditions that promote the dominance of Western languages like English and French over local languages. This paper investigates the nature and extent of globalization’s impact on mother languages in Africa and forwards conditions that must be met to revive and preserve these languages. Using Memmi's Theory of Colonization, Freire's Theory of Pedagogy of the Oppressed, and Fisherman's Model for Language Revival, I argue that language endangerment is a product of previous colonizing policies that disenfranchised indigenous languages and cultures and that continues today as globalization. I posit that this endangerment poses a direct threat to the national and cultural identities of indigenous peoples. I ask and attempt tp answer three key questions: How does globalization facilitate language loss in Africa? How does this loss impact the social, cultural, and political structures of African peoples? And what steps can the continent take to revive its mother languages? In analyzing past works, I acknowledge that many language revitalization campaigns rely on technology to preserve and disseminate ‘sleeping’ languages. I, however, advance that a multifaceted approach involving new educational policies, decolonization, locally-driven research, and collaborative learning could produce better results. I therefore recommend that technology-focused revitalization efforts be combined with community engagement and policy changes to revitalize the languages, identities, and cultures of African people more effectively.
Mikakati ambayo Wanaume Wanatumia katika Harakati za Kupigania Ukombozi Wao katika Riwaya Teule za Kiswahili
Makala haya yanachunguza mikakati ambayo wanaume wametumia katika harakati za kupigania ukombozi wao. Jinsia ya kiume imeteuliwa kimaksudi kutoka riwaya teule za Kiswahili Njozi Yapata Mtenzi (2018) na Nguu za Jadi (2019). Makala haya yameegemea Nadharia ya Uwezo-Mkuu wa Kiume. Kazi hii itasaidia kupiga msasa harakati za kuwakomboa wanaume kutoka makundi ya watu kandamizi na athari za ukandamizaji. Kadhalika, ukombozi huu unaweza kuwa wa kifikra, kiuchumi, kidini na hata kiutamaduni. Hata hivyo, bila kuwabadilisha wanaume na wanawake, mabadiliko ya kumkomboa mwanaume wa kisasa hayatapatikana kwa ukamilifu. Ni muhimu kuwa nafasi mpya na majukumu mapya ya wanawake yaende sambamba na nafasi mpya na majukumu mapya ya wanaume ili ukandamizaji wa jinsia ya kiume upunguzwe.
Kanuni za Ubuntu katika Methali za Kiswahili
Makala haya yalichanganua kanuni za ubuntu zinazojitokeza katika methali za Kiswahili. Kanuni za ubuntu zinadhihirika katika methali sio tu za Kiswahili bali za jamii mbalimbali za Kiafrika. Waafrika walitumia vipera mbalimbali vya fasihi simulizi kuelimisha na kuadilisha wanajamii (Akaka na Wandera-Simwa, 2024). Umoja wa kijamii pamoja na maadili mengine yanayokuza na kuhimiza uhusiano mwema baina ya Waafrika unadhihirika katika fasihi simulizi zao zikiwemo methali. Maadili ya kimaisha yanayosisitiza umoja na thamani nyinginezo miongoni mwa jamii za Kiafrika zimefumbatwa katika methali zao. Maana ya dhana ubuntu inatokana na mojawapo ya methali za jamii za Kiafrika. Ubuntu kama falsafa ilianza kutumiwa katika maandishi tangu mwaka wa 1846 lakini ufafanuzi wa dhana hii unatokana na methali ya Kinguni umuntu ngumuntu ngabantu (Gade, 2011). Mtafiti aliteua kimaksudi kamusi za methali za Wamitila (2001), King’ei na Ndalu (1989) na Omusikoyo (2021) ili kuchanganua kanuni za ubuntu zilizomo katika baadhi ya methali. Methali zilizo na kanuni za ubuntu ziliteuliwa kimakusudi. Kanuni za ubuntu zilizomo zikatambuliwa na kujadiliwa vile zinavyojitokeza katika methali za Kiswahili. Nadharia ya uchanganuzi hakiki wa diskosi kwa mujibu wa Fairclough (1992) iliongoza utafiti huu. Matokeo ya utafiti yalionyesha kuwa methali za Kiswahili zimesheheni kanuni za ubuntu zinazozikumbusha jamii za Kiafrika kushirikiana, kupendana na kujaliana.
Uakisikaji wa Udongo kama Suala la Kiikolojia katika Ushairi wa Kiswahili
Makala haya yanachunguza na kubainisha uakisikaji wa udongo kama suala la kiikolojia na linavyochimuza katika tungo za ushairi za Mohamed na Mberia. Ili kutimiza lengo hilo, tumetumia mbinu ya usampulishaji lengwa katika kuteua diwani Kina cha Maisha (Mohamed, 1984), Jicho la Ndani (Mohamed, 2002), Msimu wa Tisa (Mberia, 2007) na Rangi ya Anga (Mberia, 2014). Tungo hizi tumeziteua kwa sababu zinasawiri udongo kama suala la kimsingi la kiikolojia na hivyo basi zinatupa data mwafaka ya kutimiza madhumuni yetu. Hali kadhalika tumechanganua data yetu kwa njia ya maelezo huku tukitoa ufafanuzi na thibitisho kutoka kwa mashairi teule katika diwani za Mohamed na Mberia. Fauka ya haya, tumeongozwa na nadharia ya ikolojia inayotumika kuangazia ukuruba na mwingiliano uliopo kati ya mazingira ya kiasili na binadamu katika tungo bunilizi za kifasihi (Glotfelty, 1996). Baada ya uchunguzi wetu tumebainisha kuwa mashairi ya Mohamed na Mberia yanaakisi suala la uhaianuwai wa udongo kama suala la kiasili na jengwa linalohimili maisha na uhai wa binadamu na viumbe wengine. Mathalan, tumebainisha kuwa kupitia kwa baadhi ya mashairi wanaonyesha udongo kama elementi ya kimsingi katika kuhifadhi spishi mbalimbali za viumbe, kufanikisha mzunguko mdura wa gesi ya kaboni, kufanikisha mzunguko wa virutubishi na mzunguko wa maji. Hata hivyo, kupitia kwa baadhi ya tungo zao, wanaonyesha kuwa kuna visa, mienendo na taratibu za matumizi ya udongo ambazo ni hatarishi na hukwamiza ufanikivu wa mizunguko duara ya ikolojia. Mfano mwafaka wa visa hatarishi vya matumizi ya udongo ni kama vile: mimomonyoko ya udongo, mitelezo ya ardhi na matumizi ya kemikali hatarishi na zisizo salama kukuzia mimea.
Tafsiri Tenge za Dhana Asilia za Kiswahili kwenye Lugha ya Kiingereza katika Vyombo vya Habari
Vyombo vya habari ni asasi muhimu katika kufikisha ujumbe kutoka sehemu moja kwenda sehemu nyingine. Vyombo hivyo ni televesheni, magazeti, idhaa za redio, mitandao ya kijamii n.k (Kambaya, 2022). Nyenzo kubwa itumiwayo na vyombo vya habari katika kuhakikisha ujumbe unafika kwa wakati na kwa ufasaha uliokusudiwa ni lugha. Hapa tunazungumzia lugha ya Kiswahili. Kwa hivyo, makala haya yanalenga kuonesha mtindo unaozidi kushamiri wa kufasiri dhana asilia za Kiswahili kwa kuegemea lugha ya Kiingereza, taathira zake na kutoa mazingatio muhimu kwa vyombo vya habari. Nadharia ya tafsiri iliongoza uchunguzi huu. Data zilikusanywa kwa njia ya maktabani kwa kupitia kwa umakini maandiko mbalimbali, ushuhuduaji na usaili. Matokeo yamedhihirisha kuwa kuna tafsiri za kiholela ambazo hufanywa haraka haraka zinazoweza kuingiza ruwaza tenge zenye ukakasi katika lugha ya Kiswahili. Mathalan, kusema mwisho wa siku kwa tafsiri ya at the end of the day badala ya hatimaye, Imebainika pia, kukithiri kwa utenge huu kunaweza kuleta athari ya kuwa na ‘Kiswanglish’-yaani Kiswahili kilichochanganyika na Kiingereza au Kiswahili cha Kiingereza. Vilevile, makala inapendekeza mazingatio muhimu ya kuboresha mazao ya tafsiri katika vyombo vya habari kuwa ni; wafasiri katika vyombo vya habari wawe weledi,watumie istilahi sanifu za Kiswahili kwa kujiamini, waendeleze dhima ya kutangaza marekebisho ya tafsiri tenge za Kiswahili, washirikiane na wataalamu wafasiri kutoka vyombo vya ukuzaji wa Kiswahili na wasilazimishe kutafsiri dhana za utamaduni na mila za kigeni katika Kiswahili. Makala yanatoa mchango katika uga wa tafsiri na maendeleo ya Kiswahili.
Uanishaji wa Vigezo vya Utoaji wa Majina ya Utani kwa Walimu nchini Tanzania
Wanafunzi huwapa walimu wao majina mbalimbali ya utani kipindi wawapo shuleni. Majina hayo hurejelea sifa tofauti tofauti zinazowahusu walimu hao ama moja kwa moja au si moja kwa moja. Je kuna sababu gani za utoaji wa majina hayo ya utani? Je ni vigezo gani hutumika katika kutoa majina hayo ya utani kwa walimu? Haya yalikuwa maswali yaliyohitaji kujibiwa na makala haya. Data za utafiti zimekusanywa kupitia hojaji zilizotumwa katika makundi 3 ya WhatsApp ya wanafunzi waliohitimu elimu ya sekondari katika shule ya Star, Nyasho, na Morogoro. Matokeo yanaonesha kuwa majina ya utani hutolewa kwa kuzingatia vigezo mbalimbali. Aidha, sababu zinazochochea utoaji wa majina hayo ni mahusiano mabaya kati ya walimu na wanafunzi, walimu kutofahamika majina kwa wanafunzi wao na tofauti za uzungumzaji.
Makala haya yanachunguza fasihi na siasa kupitia tamthilia ya Kiswahili. Lengo kuu la makala haya ni kuchanganua ishara na maana za kisiasa na jinsi zinavyojitokeza katika tamthilia ya Visiki kwa kutumia nadharia ya semiotiki, misimbo ya Barthes ya kiseme,kiishara na matukio. Kisemiotiki, ishara huathiri namna msomaji wa matini za kifasihi huishia kufasiri maana nasibishi ya kina ya matini. Tulifasiri ishara na uashiriaji katika tamthilia ya Visiki kwa sababu kisemiotiki, lugha ya kiishara huwa na uwezo wa kuwasilisha maana mbalimbali kwa njia ya uashiriaji. Kutokana na ufasiri huo wa ishara, makala haya yanajadili kuwa, wakati umefika ambapo siasa za bara hili zinastahili kubadilika na kuzingatia demokrasia za Kiafrika, haki za wapiga kura, za kibinadamu pamoja na kukumbatia maarifa mapya ya kisasa. Makala inahitimisha kwamba, Mataifa ya Kiafrika ni sharti yazinduke kisiasa na kukomesha lawama dhidi ya mataifa ya Kimagharibi kila yanaposhindwa kudhibiti hali nchini mwao.
Athari ya Mielekeo ya Walimu wa Shule za Msingi kuhusu Ufundishaji wa Kiswahili na Mazoezi Yake katika Mtaala wa Umilisi
Tafiti nyingi zimeonyesha kuwa mielekeo ya walimu huwa na athari miongoni mwa wanafunzi. Sababu ni kuwa wanatangana nao kwa asilimia kubwa ya muda. Makala haya yanajadili athari ya mielekeo ya walimu kuhusu ufundishaji wa Kiswahili na mazoezi yake katika Mtaala wa Umilisi kwa kujikita kwenye Gatuzi dogo la Masaba Kusini. Mtaala wa Umilisi umechukua nafasi ya Mtaala wa 8-4-4 ambao umekuwa ukitumika nchini Kenya kwa zaidi ya miongo mitatu. Mtaala wa Umilisi kwani unasisitiza utendaji wa yale mwanafunzi amefundishwa ili kuboresha umilisi wake na kuwa na ujuzi wa kutumia maarifa aliyopata katika maisha yake ya kila siku. Makala haya yanatalii namna mielekeo ya walimu kuhusu ufundishaji wa Kiswahili imeweza kuathiri wanafunzi. Nadharia ya Vitendo Vilivyofikiriwa ilizingatiwa katika makala haya. Data ilikusanywa miongoni mwa wasailiwa kwa kutumia mijadala ya makundi madogo ya wanafunzi kumi kutoka gredi ya kwanza hadi tatu kutoka shule kumi ambazo ziliteuliwa kimaksudi. Pia, wasailiwa waliteuliwa kimaksudi. Waliulizwa maswali na majibu yalinakiliwa na kurekodiwa na mtafiti akisaidiwa na walimu wao kwa sababu walikuwa wachanga. Data iliyokusanywa ilichanganuliwa na kuwasilishwa kupitia majedwali ambayo yalijadiliwa kwa kina. Makala haya ni muhimu kwani itawasaidia walimu kujua zaidi athari waliyo nayo kwa wanafunzi na itasaidia katika kuboresha utekelezaji wa kina na ufundishaji bora wa Kiswahili katika Mtaala wa Umilisi.
Lugha kama Nyenzo Inayotumiwa na Viongozi ili Kutimiza Malengo Yao Nchini Tanzania na Kenya
Viongozi ni watu wanaoongoza watu au kikundi fulani cha watu. Viongozi hutumia mbinu za ushawishi ili kuwafanya watu wanaowaongoza kuelewa, kuamini na kisha kutekeleza jambo ili kutimiza malengo yao katika taasisi, shirika au nchi. Ili kushawishi watu kuelewa, kuamini na kutekeleza jambo, viongozi hutumia nyenzo mbalimbali zikiwamo rasilimali fedha, rasilimali watu, rasilimali muda, mikakati, mipango pamoja na lugha. Hivyo, makala haya yanahusu lugha kama nyenzo inayotumiwa na viongozi ili kutimiza malengo yao nchini Tanzania na Kenya. Malengo yake ni kudadavua aina ya lugha ya ushawishi inayotumiwa na viongozi pamoja na kueleza namna lugha hiyo inavyoshawishi wananchi ili kutimiza malengo ya viongozi. Data zilizotumika zilikusanywa kwa njia ya uchambuzi matini pamoja usaili. Data hizo zimechambuliwa kimaelezo na kisha kufasiliwa kwa kutumia misingi ya Nadharia ya Balagha ya Aristotle (367). Baada ya kufasili data hizo, matokeo yanaonesha kwamba aina ya lugha ya ushawishi inayotumiwa na viongozi ni hii ifuatayo: matumizi ya nafsi ya kwanza wingi, kaulimbiu, maneno ya kilugha, nahau/tamathali za semi/misemo, istilahi rasmi, lugha isiyo rasmi, takwimu, sifa faafu za kiarudhi, lugha ya kujiamini, lugha ya kujali na lugha ya motisha. Imebainika pia kwamba aina hii ya lugha hutumiwa kushawishi wananchi kwa kujinasibisha, kuaminisha, kuhamasisha, kutumainisha, kuunganisha na kuongeza motisha. Kutokana na matokeo haya, imehitimishwa kwamba lugha ni nyenzo ya ushawishi ambayo inafanya kazi kama nyenzo nyingine zinazotumika ili kufikia malengo ya uongozi nchini Tanzania na Kenya.
Kufifia kwa Lahaja za Kiswahili katika Karne ya 21
Makala haya yanachunguza mambo yanayochangia kufifia kwa lahaja za Kiswahili katika karne ya 21 kwa kutumia lahaja ya Kimakunduchi ya Kusini Unguja, kama mfano mahsusi. Lahaja hii, mojawapo ya lahaja kongwe za Kiswahili, imekuwa sehemu muhimu ya utambulisho, urithi na historia ya jamii ya Wamakunduchi. Lakini kwa sasa inakabiliwa na tishio kubwa la kupotea kutokana na sababu mbalimbali za kijamii, kiuchumi, kiteknolojia na kisera. Hoja kuu za makala zinajikita katika athari za upendeleo wa Kiswahili Sanifu katika mifumo rasmi kama vile elimu, utawala na vyombo vya habari, hali inayosababisha jamii kuitazama lahaja yao kama lugha duni au isiyo rasmi. Aidha, makala imeeleza namna mabadiliko ya kijamii na kiuchumi, ikiwemo uhamiaji, ndoa mseto na maendeleo ya kiteknolojia, vinavyochangia vijana kuachana na matumizi ya Kimakunduchi katika mazingira ya nyumbani na kijamii. Aidha, makala imejikita katika uchambuzi wa kina kwa kutumia Nadharia ya Ikolojia ya Lugha ya Haugen (1972), ambayo inafafanua mahusiano baina ya mazingira ya kijamii na ustawi au kufifia kwa lahaja. Pia, taarifa kutoka tafiti ndogo zilizofanyika Zanzibar zinathibitisha mwenendo wa kupungua kwa idadi ya wazungumzaji vijana wa Kimakunduchi, jambo linalodhihirisha hali mbaya ya lahaja hiyo. Makala inapendekeza hatua za kuchukuliwa ili kuhifadhi na kuhuisha lahaja ya Kimakunduchi, ikiwemo kuweka sera madhubuti za elimu na utamaduni, kutumia teknolojia katika kuandaa maandiko na rekodi za lahaja, pamoja na kushirikisha jamii na wazee wenye ufasaha katika ufundishaji na uhamasishaji wa matumizi ya lahaja hiyo kama sehemu muhimu ya urithi na utambulisho wa Zanzibar.
The Plight of African Worker and Economic Starvation
This paper analyses Kiswahili drama in the quest to signify that for decades, the sorry state of workers has informed the lack of economic growth in many African states other matters notwithstanding. The marginalization and paying only lip services to workers’ plights have impacted negatively the socio-economic development across the continent. This paper argues that, the unceasing industrial unrests in the workforce in many African states is the reason economies in Africa have stagnated for decades. To lead the discussion, the paper sought to indulge three selected Kiswahili playlists using New Historicism Theory for data. The selected texts are: Kilio cha Haki (1981), Visiki (1984) and Mstahiki Meya (2009). The paper hypothesizes that, poor working conditions and opaque and draconian labour laws are responsible for the mess. The turmoil is further compounded by greedy political elites and mean economic players. The discussion concedes that, for Africa to jumpstart socio-economic and political development, its economies aided by a strong workforce is necessary. The paper concludes that Africa needs to reap benefits from big workforce and stop migrant workers that leave to seek for favourable working conditions elsewhere. Strong labour laws, workers’ representations and inter-state free labour movements will help ease labour shortage in the continent. Reaping into immense natural resources and discouraging economic zoning by selfish individuals would see Africa rule the world.
Mwanamke Dhidi ya Uanauke Wake katika Karne ya 21
Nafasi ya watunzi wa ushairi wanawake, katika ushairi wa Kiswahili inaendelea kukua kwa kiasi kikubwa. Mwanamke baada ya kuchorwa katika kazi mbalimbali za kifashi kwa mtazamo duni na watunzi wa kiume anawajibu wa kujitetea yeye mwenyewe. Makala haya yanalenga kutathmini mtazamo wa mshairi mwanamke juu ya mambo mbalimbali yanayomzunguka mwanamke katika maisha yake ya kila siku. Data za makala haya zilipatikana katika diwani ya Kurunzi ya mwandishi Rose Mbijima kwa mbinu ya usomaji makini. Matokeo yanaonesha kuwa mwanamke anapiga hatua kujiodoa kuwa mtu wa hadhi ya chini, kama ambavyo anachorwa katika kazi nyingi za kifasihi. Hata hivvyo, data zinaonesha kuwa Mwandishi Rose Mbijima anaendelea kumchora mwanamke kwa mtazamo hasi na wakimapokeo zaidi kuliko alivyomfunua kwa matazamo wa kisasa na chaya. Data zinadhihirisha kuwa yapo mambo kuhusu mapenzi na ndoa ambayo mtunzi anamtazamo wa kimapokeo kama zilivyo jamii nyingi za kiafrika. Aidha, kuhusu mtazamo chanya na wakimapinduzi juu ya mambo mbalimbali yanayoendelea katika jamii yake, mwanamke ameonekana akipaza sauti na kutoa maoni yake. Makala haya, yanahitimisha kwa kutoa mapendekezo kuwa, watunzi wa kike wa ushairi wapewe majukwaa mengi zaidi ili waweze kuwasilisha kazi zao, hali ambayo itaendelea kuchochea mabadiliko makubwa ya wanawake juu ya mtazamo wao kuhusu uanauke wao na jamii kwa ujumla kuhusu nafasi ya mwanamke katika jamii.
Matatizo ya Uchanganuzi wa Sentensi za Kiswahili kwa Wanafunzi wa Shule za Sekondari Nchini Tanzania
Ufundishaji wa sintaksia katika vyuo vikuu nchini Tanzania unakabiliwa na matatizo ya kinadharia na kimaudhui (Kahigi na Hassan, 2020). Wahitimu wa vyuo vikuu hufanya kazi ya kufundisha wanafunzi wa somo la Kiswahili katika shule za sekondari nchini Tanzania. Miongoni mwa mada zinazofundishwa katika somo la Kiswahili ni uchanganuzi wa sentensi. Matatizo ya kinadharia na kimaudhui wanayohitimu nayo walimu hao huvukizwa katika ufundishaji wa uchanganuzi wa sentensi. Kwa hiyo, makala haya yalichunguza matatizo ya uchanganuzi wa sentensi za Kiswahili kwa wanafunzi wa shule za sekondari nchini Tanzania. Utafiti huu umefanyikia uwandani na maktabani. Mbinu iliyotumika kukusanya data za maktabani ni usomaji matini ilhali hojaji na jaribio zilitumika kukusanya data za uwandani. Data zilikusanywa kutoka shule 20 za sekondari nchini Tanzania (16 za bara na 4 za Zanzibar). Katika shule hizo, 10 zilikuwa za upili wa chini na 10 za upili juu. Mkabala wa kitaamuli ulitumika katika kuchambua data za utafiti huu. Data zilizokusanywa zilichanganuliwa kwa kuongozwa na Mkabala wa Kileksika ulioasisiwa na Lewis (1993). Matatizo yaliyobainika ni ugawanyaji wa mti-matawi katika matawi zaidi ya mawili, ukosefu wa maarifa kuhusu nadharia za uchanganuzi wa sentensi, dosari za uainishaji wa maneno, ubainishaji wa neno zaidi ya moja kama aina moja ya neno na uchanganyaji wa vipashio vya uchanganuzi. Baadhi ya vyanzo vya matatizo hayo ni dosari katika miongozo ya ufundishaji, vitabu na uhaba wa maarifa kwa waalimu wa sarufi katika shule za sekondari. Utafiti unapendekeza maboresho ya vitabu vya kiada na ziada, miongozo na mafunzo elekezi kwa waalimu wa sarufi katika shule za sekondari.
Makosa ya Kimatamshi Yanayofanywa na Wazungumzaji wa Kiswahili wa Mkoa wa Mara nchini Tanzania
Makala haya yamechunguza makosa ya kimatamshi yanayofanywa na wazungumzaji wa Kiswahili wanaoishi katika mkoa wa Mara nchini Tanzania. Suala hili linasababishwa na changamoto ambazo wanakumbana nazo wazungumzaji katika harakati za kujifunza Kiswahili ambayo ni lugha yao ya pili (L2). Hata hivyo, katika harakati za kuzungumza Kiswahili wazungumzaji hao wamejikuta wakikabiliwa na makosa ya udondoshaji wa baadhi ya sauti, uchopekaji wa sauti na ubadilishaji wa sauti. Dane (1990) anaeleza kuwa mwingiliano wa lugha unahatarisha lugha kwani husababisha lugha moja kubadilika, kuchanganyika na lugha nyingine hata kufa. Aidha, imebainika kuwa makosa hayo husababishwa na sababu kadhaa ambazo zimewafanya wazungumzaji hao kutumia kimakosa kanuni za lugha ya Kiswahili. Mbinu za mahojiano na dodoso zilitumika kupata data za utafiti huu. Uchunguzi huu umeongozwa na Nadharia ya Fonolojia Zalishi Asilia iliyoasisiwa na Chomsky na Morris (1968). Nadharia hii ilitusaidia kubaini makosa ya udondoshaji wa sauti, uchopekaji wa sauti, ubadilishaji wa sauti na sababu za kuwapo kwa makosa hayo. Khansir (2012) anabainisha kuwa kila lugha ina muundo wake wa sauti na mpangilio wa maneno. Uhamishaji wa muundo wa lugha ya kwanza katika lugha ya pili hudhihirika kama makosa. Kutokana na mwingiliano huo wanajamiilugha waliopo katika mkoa wa Mara wamekuwa wakizungumza lugha ya Kiswahili huku wakiwa wanakabiliwa na baadhi ya makosa.
Analyzing the Impact of Slavery on the Construction of Self and Gender Identities in M. S. Mohamed’s Novels
The objective of this paper is to analyze and evaluate the impact of slavery on the mapping and construction of self and gender identities in Mohamed S. Mohamed Kiu (1972) and Nyota ya Rehema (1976). The study will use a composite approach comprising New Historicism, Gender Criticism and Stylistics. New Historicism helped to situate and map the works analyzed in relation to particular Zanzibarian epochs. Gender criticism was expended in interrogating how women and men in feudal Zanzibarian society related with each other at all levels of social interaction and the impact on their self and gender identities. Finally, stylistics was used to interrogate and evaluate the dominant structural and stylistic features of the choice texts and their impact on the study topic. The study was guided by two hypotheses, viz, that in feudal Zanzibarian society, racialism and the dominant ideologies (patriarchy and Islam), impacted negatively on self and gender identities of both female and male members of society. Secondly, this study contends that, the stylistic devices used in each one of the choice texts, were important in delineating the mapping and construction of self and gender identities.
Fasihi Simulizi kama Nyenzo Muhimu katika Taaluma ya Kitabibu (Afya)
Makala haya yanakusudia kueleza jinsi fasihi simulizi ilivyo nyenzo muhimu katika taaluma ya kitabibu kwenye uelimishaji wa jamii na kutahadharisha kuhusu magonjwa Kama vile UKIMWI, UVIKO-19, Kaswende, Kisonono, Hepatitis B (Homa ya Ini B), Saratani, Kifua kikuu na Malaria. Aidha, yatajenga msingi wa ushirikiano baina ya wanataaluma wa Fasihi simulizi na wataalamu wa sekta ya afya katika utekelezwaji wa mpango wa Sera ya maendeleo na ustawi wa jamii. Si hivyo tu, bali yatasaidia kutanua wigo wa taaluma ya fasihi kuanza kutoa mwanga kwa wanataaluma na wadau wote wa fasihi simulizi kuzimulikia taaluma mbalimbali zilizopo kwenye jamii na jinsi zinavyoweza kuhusiana na fasihi katika ustawishaji wa maendeleo ya jamii husika. Pia kuitazama fasihi simulizi kwa jicho jipya linaloendana na kipindi tulichonacho cha maendeleo ya sayansi na teknolojia. Vilevile katika kuutazama mustakabali wa lugha yetu adhimu ya Kiswahili na fasihi yake kwa jumla, tunataraji kuona ushirikiano thabiti kati ya sekta ya afya na fasihi simulizi katika utoaji wa elimu zihusuzo kinga na afya kwa jamii ya nchi zote za Afrika Mashariki.
Utendakazi wa Hadithi za Watoto za Kiswahili katika Kubuni na Kupalilia Muonoulimwengu Wao
Makala haya nalenga kubainisha jinsi wahusika katika Hadithi za Watoto wanavyosawiriwa na waandishi tofauti. Hadithi za Watoto za Kiswahili zimeandikwa kwa wingi katika miaka ya hivi karibuni. Ni wazi kuwa mashirika mengi ya uchapishaji yameanza kukazia aina hii ya uandishi. Hii ni kutokana na imani kuwa hadithi hizi zina nafasi muhimu sana katika kuwasaidia wasomaji kufahamu mazingira yao na kujifahamu wao wenyewe. Hadithi za watoto pia zinaweza kuwasaidia katika kukuza uwezo wao wa kuelewa lugha na ulimwengu wao. Ni muhimu pia kutambua kuwa watoto hubuni ulimwengu wao kutokana na yale wanayosoma. Kutokana na msisimko huu wa kukazia aina hii ya uandishi baadhi ya vitabu vya Hadithi za Watoto vilivyoandikwa vimedhirisha mwegemeo usiofaa katika usawiri wa watoto wa jinsia tofauti bila kuwazia athari ya mtindo huo wa uandishi. Kwa hiyo, makala haya yanatathmini namna wahusika wa jinsia mbali mbali walivyokuzwa na baadhi ya waandishi na athari za uteuzi wao. Ni bayana kwamba waandishi wengi wamewasawiri wahusika wa jinsia tofauti kwa usawa lakini ni kweli pia baadhi ya waandishi wamewasawiri wahusika wavulana kwa njia hasi na wasichana kwa njia chanya na kinyume chake pia. Vilevile majukumu yao yametofautishwa kwa njia ambayo hailandani na ukweli wa mambo katika ulimwengu wa sasa. Mjadala wa makala haya utajikita katika vitabu tofauti vya hadithi za watoto.
Nafasi ya Wahusika Jumui katika Ujenzi wa Maudhui
Utunzi wa kazi za sanaa huhitaji ustadi mkubwa katika uteuzi na usawiri wa wahusika. Kutokana na umuhimu wao katika kazi yoyote ile ya fasihi, wahusika husawiriwa kisanaa na mwandishi ili waweze kufanikisha ujenzi wa maudhui na vilevile kuwakilisha dhana mbalimbali zinazoakisi maisha katika jamii (Msokile, 1992). Tafiti nyingi zimefanywa kuhusu usawiri wa wahusika jumui katika riwaya za Kiswahili za kimajaribio lakini kwa uelewa wetu, nafasi ya wahusika jumui katika ujenzi wa maudhui haijashughulikiwa kikamilifu. Kwa mujibu wa hoja hii, makala haya yanajadili jinsi usawiri wa wahusika jumui katika riwaya teule za kimajaribio za Babu Alipofufuka (2001) na Dunia Yao (2006) unavyowasilisha maudhui ya kihalisia. Riwaya hizi ziliteuliwa kimaksudi kutokana na uwezo wake wa kutoa data yakini zilizotosheleza mahitaji ya utafiti huu. Data zilikusanywa kwa kutumia mbinu ya usomaji makini wa riwaya teule, kisha zikachanganuliwa na kuwasilishwa kwa njia ya maelezo ya kinathari. Utafiti ulionesha kuwa wahusika jumui wametumiwa kujenga maudhui ya utandawazi, utamaduni mpya, utabaka, uongozi mbaya na sanaa mpya katika riwaya teule. Matokeo haya yataongeza maarifa ya uhakiki wa kitaaluma wa kazi za fasihi na utunzi wa kiubunifu.
Uhifadhi wa Utamaduni Kupitia Mikakati ya Tafsiri
Maendeleo katika tasnia ya tafsiri katika miaka ya awali, yalibadilisha mtazamo kuhusu dhana ya tafsiri na kutambua upana na mabadiliko yake. Kupanuka kwa taaluma ya tafsiri kumefanya mchakato wa tafsiri kujiegemeza zaidi kwa vipengele vya kitamaduni kuliko vipengele vya kiisimu. Katika mchakato wa tafsiri, maamuzi kuhusiana na uteuzi wa mbinu na mikakati ya kutafsiri yanaweza kushawishiwa na majukumu yanayokusudiwa kutekelezwa na tafsiri husika. Makala haya yanakusudia kueleza jinsi utamaduni wa kiafrika unadumishwa na kuhifadhiwa kupitia mikakati ya tafsiri katika matini teule za fasihi. Makala iljikita katika uchanganuzi wa tafsiri ya Kaburi Bila Msalaba (MC1) na Bwana Myombekere na Bibi Bugonoka Ntulanalwo na Bulhawali (MC2). Makala haya yalipania kutoa maelezo jinsi tafsiri ya riwaya za Kareithi na Kitereza ambazo ni hazina ya hifadhi ya utamaduni wa kijadi ya maisha ya kiafrika inavyochangia na kuendeleza uhifadhi wa utamaduni kutoka lugha moja hadi nyingine kupitia mikakati ya tafsiri. Data za makala haya zilikusanywa kwa kusoma na kuchambua matini chanzi Kaburi Bila Msalaba na Bwana Myombekere na Bibi Bugonoka Ntulanalwo na Bulhawali na matini lengwa, Unmarked Grave na Mr. Myombekere and His Wife Bugonoka, Their son Ntulanalwo and Daughter Bulihwali. Makala haya yalilenga kuangazia vipengele vya kitamaduni vilivyohawilishwa kutoka utamaduni chanzi na kuingizwa kwa utamaduni lengwa kwa kutumia mikakati maalum na jinsi vipengele hivi vilivyochangia uhifadhi wa utamaduni katika jamii mahususi. Mkabala wa kitaamuli ulitumika katika uwasilishaji wa data. Matokeo yalidhihirisha kwamba vipengele vya kitamaduni vimehawilishwa kutoka lugha moja kwenda nyingine kwa kutumia mikakati ya tafsiri. Hivyo basi, uhifadhi wa utamaduni katika matini teule umefanikishwa kupitia mikakati ya tafsiri.
Ujitokezaji wa Viambishi vya Nafsi katika Kiarabu, Kitumbatu na Kiswahili
Makala haya yanalenga kuchunguza ujitokezaji wa viambishi vya nafsi katika Kiarabu Kitumbatu na kuvilinganisha na Kiswahili. Lengo la uchunguzi huo ni kutaka kubaini jinsi vipengele hivyo vinavyoingiliana na kusigana. Hii inatokana na ukweli kwamba mapisi ya lugha ya Kiswahili na lahaja zake pamoja na lugha ya Kiarabu mpaka sasa hayajatindimaa kwa kuwa lugha hizi zilikuwa na mtagusano na muasala wa muda mrefu tangu 800 BK. Kutokana na hali hiyo kumeibuka mitazamo kinzani juu ya uhusiano wa Kiswahili na Kiarabu. Kuwepo kwa baadhi ya maneno ya Kiarabu katika Kiswahili kumechochea hoja kwamba Kiswahili kinatokana na Kiarabu. Mjadala huo ni wa muda mrefu ambao unaendelea hadi sasa. Baadhi ya tafiti tangulizi zimebainisha idadi kubwa ya maneno ya Kiswahili yenye asili ya Kiarabu. Hata hivyo, mfanano huo wa kimsamiati baina ya Kiswahili na Kiarabu haujitoshelezi kutoa hitimisho juu ya chimbuko la Kiswahili. Baadhi ya watafiti waliochunguza maneno ya Kiarabu katika Kiswahili wamebaini kuwapo kwa asilimia kubwa ya mfanano wa kategoria ya nomino baina ya lugha hizi mbili kuliko katika kategoria zingine. Hivyo pamoja na kuwepo kwa kategoria mbalimbali za maneno, utafiti huu umejibana kushughulikia jinsi viambishi vya nafsi vinavyojitokeza katika kategoria ya vitenzi vya Kiarabu, Kitumbatu na kuvilinganisha na Kiswahili. Hii ni kwa sababu kwa kuwa imeshatibitika kwamba, Kitumbatu ni miongoni mwa lahaja ya Kiswhili, ujitokezaji huo wa viambishi utatupa mwanga kati ya uhusiano wa Kiarabu na Kiswahili. Chanzo ya data za utafiti huu zimekusanywa kupitia usomaji wa nyaraka, vitabu na kamusi mbalimbali zilizoandikwa kuhusu kategoria hiyo. Vilevile, tulipitia nyaraka hizo ili kupata maarifa ya jumla kuhusu ujitokezaji wa viambishi vya nafsi kwa mujibu wa waandishi mbalimbali. Data zingine zilikusanywa uwandani kupitia mbinu ya usaili na hojaji kwa wazungumzaji wa Kiarabu na Kitumbatu. Aidha utafiti huu umeongozwa na Nadharia ya Fonolojia Umbo Upeo kuanzia sasa (UU). Kwa ujumla matokeo ya utafiti huu yameonesha kwamba Kitumbatu kina uhusiano zaidi na Kiswahili kuliko Kiarabu. Hii ni kudhihirisha kwamba Kiswahili na Kiarabu ni lugha mbili ambazo hazina uhusiano wa kimnasaba kwa kuwa hazikuchipukia kutoka kwenye lugha yenye asili moja.
Mchango wa Uhakiki-Maeneo katika Ufasiri wa Ploti katika Hadithi Fupi ya Kiswahili
Utafiti wetu umejikita katika kuhusisha ufasiri wa ploti katika hadithi fupi ya Kiswahili na maeneo ya kijiografia kama yalivyosawiriwa katika hadithi fupi zenyewe. Nadharia mwafaka inayoshughulikia maeneo ya kijiografia katika kazi za kibunilizi ni uhakiki-maeneo. Kupitia usampuli maksudi tuliteua hadithi ya “Ahadi ya Mwana” ya Aidah Mutenyo kutoka diwani ya Safari ya Matarajio na hadithi Nyingine. Matokeo ya uchunguzi wetu yamedhibitisha kuwa uhakiki-maeneo wa maeneo ya kijiografia katika hadithi fupi ya Kiswahili, una manufaa makubwa kwa msomaji wa hadithi fupi ya Kiswahili kwa kuwa ubanifu wa maelezo kuhusu maeneo yenyewe huenda ukasababisha hadithi fupi kutofasirika kwa wepesi na haraka.
Changamoto za Kuingiza Antonimu katika Kamusi Wahidiya za Kiswahili
Makala haya yamechunguza changamoto za kuingiza antonimu katika fasili za vidahizo vya kamusi wahidiya za Kiswahili. Data zilikusanywa maktabani kwa njia ya usomaji matini. Matini iliyosomwa kwa ajili ya mifano ni Kamusi Kuu ya Kiswahili Toleo la Tatu (KKK3). Vidahizo 379 kati ya 22675 vya KKK3 vilibainika kuwa vimetumia antonimu kufafanua maana zake. Vidahizo vilivyokusanywa vilitumika kama data kushadidia hoja. Data hizo zimechanganuliwa kwa kutumia mikabala ya kitaamuli na kitakwimu. Aidha, Nadharia Jumuishi ya Leksikografia aliyoiasisi Herbert Wiegand imeongoza uchanganuzi wa data. Nadharia hii imeegemea kwenye misingi inayohusu kujali mahitaji ya walengwa wa kamusi, matumizi ya maarifa ya nadharia nyingine nje ya leksikografia na kuangalia kamusi kwa kuzingatia kanuni asilia za wanaleksikografia tangulizi. Makala yamebainisha changamoto za antonimu kileksikografia. Mosi, ni kubadilika kwa kategoria ya kidahizo na antonimu. Pili, ni ukosefu wa urari wa idadi ya antonimu ndani ya kitomeo. Tatu, ni ukosefu wa urari wa mpangilio wa antonimu ndani ya vitomeo. Nne, ni kutozingatia alama za uakifishi. Tano, ni kuwapo kwa upendeleo wa kileksikografia. Sita, ni mpishano wa kidhana kati ya kidahizo na ufafanuzi wake unaohusu antonimu. Makala yanapendekeza watungaji wa kamusi wazingatie kanuni za kufafanua vidahizo vya kiantonimu kwa namna isiyomsumbua mlengwa wa KKK3 kuzing’amua maana zilizokusudiwa kumfikia.
Utabaka hudhihirika katika jamii ya kibepari ambayo hugawanya watu kulingana na uwezo wao wa kumiliki na kudhibiti njia za uzalishaji mali. Marx anadai kuwa, historia ya jamii ndiyo historia ya mgogoro wa matabaka. Kutawaliwa kwa watu wa tabaka la chini na wale wa juu kunaeleza jumla ya muundo wa jamii. Jamii ina tabia ya kubadilika kadri ya mpito wa wakati. Kutokana na sifa hii, makala hii itachunguza mabadiliko ya utabaka katika jamii ya kibepari kwa kulinganisha matukio ya kitabaka katika riwaya za Kuli (Shafi, 1979) na Pendo la Karaha (Habwe, 2014). Riwaya hizi zimeandikwa katika vipindi tofauti, Kuli imeandikwa katika karne ya 20 na Pendo la Karaha katika karne ya 21. Kwa hivyo, tunatarajia kuwa zitakidhi haja yetu ya kulinganisha ili kubaini ikiwa kuna mabadiliko yaliyokumba utabaka. Tunaamini kuwa utabaka ungalipo lakini kuna vipengele ndani yake vilivyobadilika kutokana na mpito wa wakati. Tutaongozwa na Nadharia ya Umarx iliyoasisiwa na Karl Marx na Friedrich Engels. Nadharia hii huonyesha migogoro ya kitabaka iliyopo katika jamii ambapo watu wa tabaka la chini hunyanyaswa na wale wa tabaka la juu. Tunatarajia kuwa utafiti huu utachangia katika fasihi ya Kiswahili na kuwa na umuhimu kwa wasomi katika viwango mbalimbali vya elimu na jamii kwa jumla.